Türkiyənin ETS Əsasnaməsi Dərc Olundu: Müəssisələr Monitorinq Planına Necə Hazırlaşmalıdır?

Türkiyə Emissiya Ticarəti Sistemi Əsasnaməsi 27 avqust 2026-cı il tarixli və 33353 saylı Rəsmi Qəzetdə dərc olunaraq həmin gün qüvvəyə mindi. 7552 saylı İqlim Qanununa əsaslanan əsasnamə istixana qazı emissiyalarının monitorinqi, hesabatı və verifikasiyasından tutmuş kvota bölgüsü və təhvil öhdəliklərinədək karbon bazarının necə işləyəcəyini müəyyən edir. 2014-cü il tarixli İstixana Qazı Emissiyalarının İzlənməsi haqqında Əsasnamə isə ləğv edildi.

Bu yazıda müəssisələrin qarşıdakı aylarda ən çox qarşılaşacağı mövzuları ümumiləşdiririk.

Hansı qurğular əhatə olunur?

Əsasnamə qurğuları illik emissiyalarına görə üç kateqoriyaya bölür:

• A kateqoriyası: İllik 50.000 ton CO₂ ekvivalenti və daha az emissiya
• B kateqoriyası: 50.000 ilə 500.000 ton CO₂ ekvivalenti arasında emissiya
• C kateqoriyası: 500.000 ton CO₂ ekvivalentindən çox emissiya

Hesablamada biokütlə mənşəli CO₂ nəzərə alınmır, dəyər isə quraşdırılmış gücə əsasən ehtiyatlı şəkildə müəyyən edilir.

Emissiya ticarəti sistemi əsasnamənin 1 saylı əlavəsində sadalanan fəaliyyətləri həyata keçirən B və C kateqoriyalı qurğuları əhatə edir. Lakin sistemdən kənarda qalmaq monitorinq və hesabat öhdəliyinin də bitməsi demək deyil. Məsələn, məktəb, universitet və xəstəxana kimi qurğular ETS-dən kənarda saxlansa da, 1 saylı əlavədəki fəaliyyətlər üzrə monitorinq, hesabat və verifikasiya öhdəlikləri davam edir.

Monitorinq planı üçün vaxt işləyir

Sistem pilot dövrlə başlayır. Pilot dövrün əhatəsi, müddəti və qaydaları Karbon Bazarı Şurası tərəfindən müəyyən edilir.

Pilot dövrə daxil olan müəssisələr ilk monitorinq metodologiyası planlarını əsasnamənin qüvvəyə mindiyi tarixdən etibarən iki ay ərzində, yəni 27 oktyabr 2026-cı ilədək elektron qaydada İqlim Dəyişikliyi Rəyasətinə təqdim etməlidir. Rəyasət bu müddəti ən çoxu altı ay uzada bilər. Pilot dövrə daxil olmayan müəssisələr üçün ilk plan ilk tətbiq dövrünün başlayacağı ildən əvvəlki təqvim ilinin sonunadək təqdim edilir.

Monitorinq planı emissiya mənbələrini, yanacaq və xammal kimi mənbə axınlarını, hesablama və ya ölçmə üsullarını, məlumatlara cavabdeh şəxsləri və keyfiyyətə nəzarət addımlarını müəyyən edən əsas sənəddir. Sonrakı bütün hesabatlar bu plana əsaslandığı üçün planın sahədəki real məlumat axınını əks etdirməsi vacibdir.

İllik dövr: hesabat, verifikasiya və qeydlər

Plan təsdiqləndikdən sonra iş illik dövrə çevrilir:

1. Müəssisələr əvvəlki ilin (1 yanvar–31 dekabr) emissiyalarını və fəaliyyət səviyyələrini hər il 30 aprelədək hesabat şəklində təqdim edir. Rəyasət bu müddəti ən çoxu bir ay uzada bilər.
2. Emissiya hesabatları akkreditə olunmuş verifikasiya qurumları tərəfindən yoxlanılır.
3. Bütün müvafiq məlumatlar və qeydlər ən azı 10 il saxlanılmalıdır.

Əsasnamə, məsələn, verifikasiya olunmuş hesabatın vaxtında təqdim edilməməsi kimi hallar üçün qurğu kateqoriyasına görə artan inzibati cərimələr də nəzərdə tutur. Buna görə məlumatlar ilin sonunda deyil, il boyu müntəzəm toplanmalıdır.

Müəssisələr indi nə etməlidir?

• Pilot dövrün əhatəsinə daxil olub-olmadığınızı Karbon Bazarı Şurasının qərarları və Rəyasətin elanları ilə dəqiqləşdirin.
• Qurğunuzun kateqoriyasını quraşdırılmış gücə əsasən hesablayın; 1 saylı əlavədəki fəaliyyətləri və emissiya mənbələrini siyahıya alın.
• Yanacaq, xammal və istehsal məlumatlarının mənbəyini, cavabdehini və ölçmə tezliyini aydınlaşdırın.
• Monitorinq planını sayğac, faktura və laboratoriya qeydləri kimi sübutlarla birlikdə hazırlayın.
• Verifikasiya prosesinə və 10 illik qeyd saxlama öhdəliyinə uyğun sənəd sistemi qurun.

Yörünge Kurumsal necə dəstək ola bilər?

Yörünge Kurumsal istixana qazı inventarı, monitorinq planının hazırlanması, məlumat toplama infrastrukturu və hesabat proseslərində müəssisələrə dəstək verir. Verifikasiya isə əsasnaməyə uyğun olaraq akkreditə olunmuş verifikasiya qurumları tərəfindən aparılır. Buna görə işimiz verifikasiyaya hazır, izlənilə bilən və ardıcıl məlumat strukturu qurmağa yönəlir.

Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır; öhdəliklərinizi əsasnamənin cari mətni və Rəyasətin elanları ilə birlikdə qiymətləndirin. Üz qabığı şəkli təmsili sənaye obyektini göstərir (Foto: Jakub Żerdzicki, Unsplash).

← Bütün yazılara qayıt