Turkiya ETS nizomi e’lon qilindi: korxonalar monitoring rejasiga qanday tayyorlanishi kerak?

Turkiya Emissiyalar savdosi tizimi nizomi 2026-yil 27-avgustdagi 33353-sonli Rasmiy gazetada e’lon qilinib, o‘sha kuni kuchga kirdi. 7552-sonli Iqlim to‘g‘risidagi qonunga asoslangan nizom issiqxona gazlari emissiyalarini monitoring qilish, hisobot berish va verifikatsiyadan tortib kvotalarni taqsimlash va topshirish majburiyatlarigacha uglerod bozori qanday ishlashini belgilaydi. 2014-yildagi Issiqxona gazlari emissiyalarini kuzatish to‘g‘risidagi nizom esa bekor qilindi.

Ushbu maqolada korxonalar yaqin oylarda eng ko‘p duch keladigan mavzularni qisqacha ko‘rib chiqamiz.

Qaysi qurilmalar qamrab olinadi?

Nizom qurilmalarni yillik emissiyalariga ko‘ra uch toifaga ajratadi:

• A toifa: yiliga 50 000 tonna CO₂ ekvivalenti va undan kam emissiya
• B toifa: 50 000 dan 500 000 tonnagacha CO₂ ekvivalenti emissiya
• C toifa: 500 000 tonna CO₂ ekvivalentidan ortiq emissiya

Hisoblashda biomassadan chiqadigan CO₂ hisobga olinmaydi, qiymat esa o‘rnatilgan quvvat asosida ehtiyotkorlik bilan aniqlanadi.

Emissiyalar savdosi tizimi nizomning 1-ilovasida sanab o‘tilgan faoliyatlarni amalga oshiruvchi B va C toifadagi qurilmalarni qamrab oladi. Biroq tizimdan tashqarida qolish monitoring va hisobot majburiyati ham tugaganini anglatmaydi. Masalan, maktab, universitet va kasalxona kabi obyektlar ETS dan tashqarida qoldirilgan bo‘lsa-da, 1-ilovadagi faoliyatlar bo‘yicha monitoring, hisobot va verifikatsiya majburiyatlari saqlanib qoladi.

Monitoring rejasi uchun vaqt o‘tmoqda

Tizim sinov davri bilan boshlanadi. Sinov davrining qamrovi, muddati va tartibini Uglerod bozori kengashi belgilaydi.

Sinov davriga kiritilgan korxonalar birinchi monitoring metodologiyasi rejalarini nizom kuchga kirgan kundan boshlab ikki oy ichida, ya’ni 2026-yil 27-oktyabrgacha Iqlim o‘zgarishi boshqarmasiga elektron shaklda taqdim etishi kerak. Boshqarma bu muddatni ko‘pi bilan olti oyga uzaytirishi mumkin. Sinov davriga kirmagan korxonalar uchun birinchi reja birinchi qo‘llash davri boshlanadigan yildan oldingi kalendar yil oxirigacha taqdim etiladi.

Monitoring rejasi emissiya manbalarini, yoqilg‘i va xomashyo kabi manba oqimlarini, hisoblash yoki o‘lchash usullarini, ma’lumotlar uchun mas’ul shaxslarni va sifat nazorati bosqichlarini belgilaydigan asosiy hujjatdir. Keyingi barcha hisobotlar shu rejaga tayangani uchun reja obyektdagi haqiqiy ma’lumotlar oqimini aks ettirishi muhim.

Yillik sikl: hisobot, verifikatsiya va qaydlar

Reja tasdiqlangandan so‘ng ish yillik siklga aylanadi:

1. Korxonalar oldingi yilning (1-yanvar–31-dekabr) emissiyalari va faoliyat darajalari haqida har yili 30-aprelgacha hisobot beradi. Boshqarma bu muddatni ko‘pi bilan bir oyga uzaytirishi mumkin.
2. Emissiya hisobotlari akkreditatsiyadan o‘tgan verifikatsiya tashkilotlari tomonidan tekshiriladi.
3. Barcha tegishli ma’lumotlar va qaydlar kamida 10 yil saqlanishi kerak.

Nizom, masalan, tasdiqlangan hisobot o‘z vaqtida taqdim etilmagan holatlar uchun qurilma toifasiga qarab oshib boruvchi ma’muriy jarimalarni ham nazarda tutadi. Shu sababli ma’lumotlar yil oxirida emas, yil davomida muntazam to‘planishi kerak.

Korxonalar hozir nima qilishi kerak?

• Sinov davri qamroviga kirish-kirmasligingizni Uglerod bozori kengashi qarorlari va Boshqarma e’lonlari orqali aniqlang.
• Qurilmangiz toifasini o‘rnatilgan quvvat asosida hisoblang; 1-ilovadagi faoliyatlar va emissiya manbalarini ro‘yxatga oling.
• Yoqilg‘i, xomashyo va ishlab chiqarish ma’lumotlarining manbai, mas’uli va o‘lchash chastotasini aniqlashtiring.
• Monitoring rejasini hisoblagich, hisob-faktura va laboratoriya qaydlari kabi dalillar bilan birga tayyorlang.
• Verifikatsiya jarayoni va 10 yillik qaydlarni saqlash majburiyatiga mos hujjatlar tizimini yo‘lga qo‘ying.

Yörünge Kurumsal qanday yordam beradi?

Yörünge Kurumsal korxonalarga issiqxona gazlari inventarizatsiyasi, monitoring rejasini tayyorlash, ma’lumot yig‘ish infratuzilmasi va hisobot jarayonlarida ko‘mak beradi. Verifikatsiyani esa nizomga ko‘ra akkreditatsiyadan o‘tgan verifikatsiya tashkilotlari amalga oshiradi. Shu bois ishimiz verifikatsiyaga tayyor, kuzatiladigan va izchil ma’lumotlar tuzilmasini yaratishga qaratilgan.

Ushbu maqola umumiy ma’lumot berish uchun mo‘ljallangan; majburiyatlaringizni nizomning amaldagi matni va Boshqarma e’lonlari bilan birga baholang. Muqova rasmida shartli sanoat obyekti ko‘rsatilgan (Foto: Jakub Żerdzicki, Unsplash).

← Barcha maqolalarga qaytish