Baş sahypa / Bloglarymyz / Türkiýäniň ETS düzgünnamasy çap edildi: kärhanalar gözegçilik meýilnamasyna nähili taýýarlanmaly?
Yörünge Kurumsal blogy
Türkiýäniň ETS düzgünnamasy çap edildi: kärhanalar gözegçilik meýilnamasyna nähili taýýarlanmaly?
2026-njy ýylyň 27-nji awgustynda güýje giren Türkiýäniň Zyňyndy söwdasy ulgamy düzgünnamasy desga kategoriýalary, gözegçilik meýilnamasynyň möhletleri, ýyllyk hasabat we werifikasiýa babatda kärhanalara näme getirýär?
Türkiýäniň Zyňyndy söwdasy ulgamy düzgünnamasy 2026-njy ýylyň 27-nji awgustyndaky 33353 belgili Resmi gazetde çap edilip, şol gün güýje girdi. 7552 belgili Howa kanunyna esaslanýan düzgünnama parnik gazlarynyň zyňyndylaryna gözegçilik etmekden, hasabat bermekden we werifikasiýadan başlap, kwotalary paýlamak we tabşyrmak borçlaryna çenli uglerod bazarynyň nähili işlejekdigini kesgitleýär. 2014-nji ýyldaky Parnik gazlarynyň zyňyndylaryny yzarlamak hakyndaky düzgünnama bolsa güýjüni ýitirdi.
Bu ýazgyda kärhanalaryň ýakyn aýlarda iň köp duşjak meselelerini gysgaça beýan edýäris.
Haýsy desgalar gurşalýar?
Düzgünnama desgalary ýyllyk zyňyndylaryna görä üç kategoriýa bölýär:
- A kategoriýa: ýylda 50 000 tonna CO₂ ekwiwalenti we ondan az zyňyndy
- B kategoriýa: 50 000 bilen 500 000 tonna CO₂ ekwiwalenti aralygyndaky zyňyndy
- C kategoriýa: 500 000 tonna CO₂ ekwiwalentinden köp zyňyndy
Hasaplamada biomassadan çykýan CO₂ hasaba alynmaýar, baha bolsa gurnalan kuwwatlylyga esaslanyp seresaplylyk bilen kesgitlenýär.
Zyňyndy söwdasy ulgamy düzgünnamanyň 1-nji goşundysynda sanalan işleri alyp barýan B we C kategoriýaly desgalary öz içine alýar. Emma ulgamdan daşarda galmak gözegçilik we hasabat borjunyň hem gutarýandygyny aňlatmaýar. Mysal üçin, mekdep, uniwersitet we hassahana ýaly desgalar ETS-den daşarda goýulsa-da, 1-nji goşundydaky işler boýunça gözegçilik, hasabat we werifikasiýa borçlary dowam edýär.
Gözegçilik meýilnamasy üçin wagt geçýär
Ulgam synag döwri bilen başlaýar. Synag döwrüniň gerimini, möhletini we tertibini Uglerod bazary geňeşi kesgitleýär.
Synag döwrüne girizilen kärhanalar ilkinji gözegçilik usulyýet meýilnamalaryny düzgünnama güýje giren senesinden başlap iki aýyň dowamynda, ýagny 2026-njy ýylyň 27-nji oktýabryna çenli Howanyň üýtgemegi müdirligine elektron görnüşde tabşyrmaly. Müdirlik bu möhleti iň köp alty aý uzaldyp biler. Synag döwrüne girmedik kärhanalar üçin ilkinji meýilnama birinji ulanyş döwrüniň başlanjak ýylyndan öňki senenama ýylynyň ahyryna çenli tabşyrylýar.
Gözegçilik meýilnamasy zyňyndy çeşmelerini, ýangyç we çig mal ýaly çeşme akymlaryny, hasaplama ýa-da ölçeg usullaryny, maglumatlar üçin jogapkärleri we hil gözegçiligi ädimlerini kesgitleýän esasy resminamadyr. Soňky ähli hasabatlar şu meýilnama daýanýandygy sebäpli, meýilnamanyň desgadaky hakyky maglumat akymyny görkezmegi möhümdir.
Ýyllyk aýlaw: hasabat, werifikasiýa we ýazgylar
Meýilnama tassyklanandan soň iş ýyllyk aýlawa öwrülýär:
- Kärhanalar öňki ýylyň (1-nji ýanwar–31-nji dekabr) zyňyndylary we iş derejeleri barada her ýyl 30-njy aprele çenli hasabat berýär. Müdirlik bu möhleti iň köp bir aý uzaldyp biler.
- Zyňyndy hasabatlary akkreditlenen werifikasiýa guramalary tarapyndan barlanýar.
- Ähli degişli maglumatlar we ýazgylar azyndan 10 ýyl saklanmaly.
Düzgünnama, mysal üçin, werifikasiýa edilen hasabatyň öz wagtynda tabşyrylmadyk ýagdaýlary üçin desga kategoriýasyna görä artýan administratiw jerimeleri hem göz öňünde tutýar. Şonuň üçin maglumatlar ýylyň ahyrynda däl-de, ýylyň dowamynda yzygiderli ýygnalmaly.
Kärhanalar häzir näme etmeli?
- Synag döwrüniň gerimine girýändigiňizi ýa-da girmeýändigiňizi Uglerod bazary geňeşiniň kararlary we Müdirligiň bildirişleri arkaly anyklaň.
- Desgaňyzyň kategoriýasyny gurnalan kuwwatlylyga görä hasaplaň; 1-nji goşundydaky işleri we zyňyndy çeşmelerini sanawa alyň.
- Ýangyç, çig mal we önümçilik maglumatlarynyň çeşmesini, jogapkärini we ölçeg ýygylygyny anyklaň.
- Gözegçilik meýilnamasyny hasaplaýjy, hasap-faktura we barlaghana ýazgylary ýaly subutnamalar bilen bilelikde taýýarlaň.
- Werifikasiýa işine we 10 ýyllyk ýazgylary saklamak borjuna laýyk resminama ulgamyny guruň.
Yörünge Kurumsal nähili goldaw berip biler?
Yörünge Kurumsal kärhanalara parnik gazlarynyň inwentarizasiýasy, gözegçilik meýilnamasyny taýýarlamak, maglumat ýygnamak infrastrukturasy we hasabat işlerinde goldaw berýär. Werifikasiýany bolsa düzgünnama laýyklykda akkreditlenen werifikasiýa guramalary geçirýär. Şonuň üçin işimiz werifikasiýa taýýar, yzarlanyp bilinýän we yzygiderli maglumat gurluşyny döretmäge gönükdirilendir.
Bu ýazgy umumy maglumat bermek üçin niýetlenendir; borçlaryňyzy düzgünnamanyň häzirki tekstine we Müdirligiň bildirişlerine esaslanyp bahalandyryň. Örtük suratynda şertli senagat desgasy görkezilýär (Surat: Jakub Żerdzicki, Unsplash).